Μελετώντας την ιστορία της ανθρώπινης σεξουαλικότητας - ένα ταξίδι που μου παρείχε απρόβλεπτα εναύσματα για σκέψη, τόσο πολύτιμα όσο και το ταξίδι του καθένα από μας στην παιδική του ηλικία- διαθλαστικά σου δίνονται στοιχεία για να κατανοήσεις τι γίνεται σήμερα.

 

Από τα πρώτα πράγματα που αντιλαμβάνεται κανείς μέσα απ’ αυτό το ταξίδι στο χρόνο, είναι ότι, από τη στιγμή που ο άνθρωπος εμφανίζεται στη γη, προσδιορίζεται από την αντιπαράθεση δύο αντιθέτων: αύξηση και αναπαραγωγή από τη μια πλευρά, καταστροφή και θάνατος από την άλλη. Η σεξουαλικότητα, χωρίς να έχει τόσο καθολικό χαρακτήρα, προσφέρει το τρίτο στοιχείο που στηρίζει το τρίποδο πάνω στο οποίο στηρίζεται η εξέλιξη (γεγονός που κάνει τη συζήτηση για τη σεξουαλικότητα ακόμη πιο ενδιαφέρουσα).

 

Η εξέλιξη της σεξουαλικότητας φτάνει ως εμάς διαμορφωμένη σε στρώματα (όπως και το ασυνείδητο) το ένα πάνω στο άλλο, τα οποία προκαλούν τη συνύπαρξη του παρελθόντος με το παρόν. Γίνεται φανερό δηλαδή, ότι η σεξουαλικότητά μας προσδιορίζεται κατά μεγάλο μέρος από τις αντιλήψεις της εποχής που γεννηθήκαμε αλλά φέρει επίσης τα ίχνη ολόκληρης της ιστορίας. Ο Φρόυντ υποστήριζε ότι εντός του ψυχισμού διατηρείται  μια μνήμη όλων όσων διαμορφώθηκαν κάποια στιγμή πέρα από τον ίδιο. Ότι υπάρχει ένα «συλλογικό ψυχικό είναι», χαοτικό αλλά και συντεταγμένο από παρελθόν και παρόν. Και συστήνει τη μελέτη της ιστορίας των λαών προκειμένου να διαφωτίσει την ατομική ανάπτυξη του καθενός μας. Η Ιστορία μας δίνει τα εφόδια να χειριστούμε αυτό που σκεφτόμαστε και πράττουμε ως πολλαπλότητα ιστορικών γεγονότων. Αυτό μας οδηγεί σε αναγνώριση και άλλων ενδεχομένων- τι μας έχει κάνει αυτό που είμαστε και τι άλλο ενδεχομένως θα μπορούσαμε να είμαστε. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι, μέσω μιας τέτοιου είδους κριτικής, απομακρυνόμαστε απ’ ό,τι θεωρείται καθολικό ή ριζοσπαστικό και συλλαμβάνουμε αυτά τα σημεία όπου η αλλαγή είναι δυνατή και επιθυμητή.

 

Ο άνθρωπος γεννιέται λοιπόν, με ορμές (βασικές ορμές είναι η σεξουαλικότητα που εξασφαλίζει τη διαιώνισή του και η επιθετικότητά του που χρησιμεύει για την υπεράσπισή του), τις οποίες αναγκάζεται από τις επιταγές της κοινωνίας που ζει, να τις ελέγξει και να τις συγκρατήσει. Αυτή η σύγκρουση- μεταξύ του Υπερεγώ (οι επιταγές της κοινωνίας) και του Αυτού (οι ορμές), αντίστοιχα- είναι η αιτία των νευρώσεων. Αν το σκεφτούμε, ο πρωτόγονος άνθρωπος πρέπει να υπέφερε λιγότερο ψυχικά απ’ ό,τι εμείς αφού αγνοούσε κάθε περιορισμό των ορμών του. Το πρόβλημά του ήταν όμως, ότι δεν μπορούσε να απολαύσει την ευτυχία του για πολύ γιατί δεν υπήρχε καμιά ασφάλεια. Έτσι η κοινωνία για να διασώσει τον εαυτό της έπρεπε να βάλει ορισμένα όρια. Ο πολιτισμένος άνθρωπος αντάλλαξε ένα μέρος της δυνατότητάς του για ευτυχία με λίγη ασφάλεια. «Ο πολιτισμός μας έχει κτιστεί, γενικότερα, επάνω στις αναστολές των ενορμήσεων» (Freud).

 

Το ζήτημα είναι αν αυτή η πολιτισμική παραίτηση αξίζει τον κόπο. Η ενόρμηση δεν πληρώνει μήπως πολύ υψηλή τιμή για τις εγγυήσεις τις οποίες της παρέχει ως αντάλλαγμα ο πολιτισμός; Ο νευρωτικός δεν είναι στην ουσία, μια ανέφικτη αρμονία ανάμεσα σε ενόρμηση και πολιτισμό;

Σε κάθε εποχή λοιπόν, κάτι κέρδιζες και κάτι έχανες. Οι περισσότεροι άνθρωποι τα ψιλοκαταφέρνουμε με τη σύγκρουση –όχι χωρίς απώλειες, νεύρωση- και κάποιοι διαλύονται, κάθε μεσολάβηση ανάμεσα σ’ αυτές τις αντικρουόμενες δυνάμεις καταργείται, και τότε έχουμε την ψύχωση και την τρέλα. Αυτή η ερμηνεία της ψυχικής δυσθυμίας, που μετατοπίζει την εξήγηση του ψυχικού πόνου από το βιολογικό στο πολιτισμικό, είναι η μεγάλη ανακάλυψη του Φρόυντ[i].

 

«Καθώς η επιστήμη αμφισβήτησε την ύπαρξη του θεού, μετά οι ιδεολογίες– μαρξισμός, καπιταλισμός – πήραν τη θέση της θρησκείας, γεγονός που είχε καταστροφικά αποτελέσματα, φτάσαμε στην ανάγκη συμψηφισμών –ανεπαρκών απ’ ό,τι φαίνεται- που προσπαθεί η σημερινή κοινωνία να βρει στην κατανάλωση και τον τηλεοπτικό αυνανισμό» (Κ. Kαστοριάδης).

 

Στη σημερινή εποχή, η καταπίεση που δέχεται ο άνθρωπος από το δυτικό πολιτισμό είναι υπερβολικά μεγάλη κάτι που αποδεικνύεται από τις εκφράσεις δυσφορίας των υποκειμένων (εθισμοί, εμμονές, ψυχοσωματικές ασθένειες, αυτοκτονίες, υπερβολικές πράξεις, ψυχώσεις, μοναξιά κ.λπ.). Στην κρίση της σημερινής κοινωνίας και στα βάσανα της δυτικής  ψυχής, βλέπουμε τι συμβαίνει όταν σε μια κοινωνική κατάσταση τα θεσμισμένα νοήματα αρχίζουν να ξεφτίζουν και οι άνθρωποι δεν είναι πλέον ικανοί να βρουν σημασία στην κοινωνική ή πολιτική ζωή. Το σύγχρονο κοινωνικοϊστορικό ασυνείδητο απωθεί τη «συνείδηση ανθρωπότητας», τη μόνη ικανή να πατήσει την κοινωνική καταπίεση και αλλοτρίωση.

Η παρούσα ανθρωπολογική κρίση- η αποτυχία δηλαδή του ανθρώπου ως ανθρώπου- και η παρακμή του δυτικού μοντέλου φέρνει στην επιφάνεια την αυθαιρεσία αυτής της καταπίεσης που καμία αναγκαιότητα δεν την υπαγορεύει, παρά μόνο μία δεδομένη ιστορική συγκυρία και βούληση. Στην παρούσα φάση, ο πολιτισμός ζητά πολλά περισσότερα απ’ όσα δίνει ως αντάλλαγμα.

 

«Αυτό που απωθείται είναι η αμυντική γραμμή κατά του θανάτου. Το ευρωπαϊκό αυτό ασυνείδητο προκαλεί ως αντίδραση, την πνευματική υγεία, η οποία εκδηλώνεται ιστορικά ως Αναγέννηση, Μεταρρύθμιση, Διαφωτισμός και Μάης του ’68».

(Η.Π. Νικολούδης, από την Εισαγωγή στο βιβλίο «Τρεις πραγματείες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας» του Freud).

 

Έτσι λοιπόν, ο καθένας από μας προσπαθεί να επιτύχει μια ισορροπία ανάμεσα σ’ αυτό το ορμικό ασυνείδητο και τις επιταγές της κοινωνίας που ζει διαφυλάσσοντας για τον εαυτό του μια περιορισμένη ικανοποίηση, πράγμα καθόλου εύκολο. Στην εποχή μας βέβαια, η κατάσταση είναι εν μέρει διαφορετική: Από τη μια, δεν υπάρχουν τόσοι πολλοί κοινωνικοί περιορισμοί, τόσο συγκεκριμένοι κανόνες που η παράβασή τους να δημιουργεί έντονα αισθήματα ενοχής, ειδικά όσον αφορά τη σεξουαλικότητα. Δεν υπάρχει καταπίεση, αλλά από την άλλη, υπάρχει εξαπάτηση. Από τη δεκαετία του ’70 και μετά, αν και όλα είναι δυνατά, η οδύνη πηγάζει από ένα αίσθημα ανεπάρκειας γι’ αυτό που θα μπορούσαμε να κάνουμε και δεν είμαστε σε θέση να το κάνουμε ή δεν κατορθώνουμε να το κάνουμε σύμφωνα με τις προσδοκίες άλλων, με βάση τις οποίες ο καθένας μετράει την αξία του εαυτού του. (Ουμπέρτο Γκαλιμπέρτι). Το σύστημα προσπαθεί να εκμεταλλευτεί κάθε ανθρώπινη πτυχή -και φυσικά τη σεξουαλικότητα- για να αποκομίσει οικονομικά οφέλη. Ένας μη ικανοποιημένος άνθρωπος σίγουρα καταναλώνει περισσότερο. Και προφανώς υπάρχει μεγάλη σεξουαλική και ερωτική δυστυχία, αλλά η σιωπή που επικρατεί γύρω από αυτό το θέμα δεν μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε την έκταση της ζημιάς. Πάντως αυτή η γενικευμένη σεξουαλική αθλιότητα σημαίνει ότι αυτή η σύγκρουση -ανάμεσα σε ορμές και κοινωνία- έχει ξεφύγει.

 

Επεκτείνοντας τις παρατηρήσεις του στην κοινωνία, ο Φρόυντ πίστευε ότι «για έναν λαό ο περιορισμός της σεξουαλικής δραστηριότητας πολύ συχνά συνοδεύεται από μια αύξηση του άγχους της ζωής και της αγωνίας του θανάτου, γεγονός το οποίο διαταράσσει την ικανότητα του ατόμου να χαίρεται και την προετοιμασία του να αντιμετωπίζει το θάνατο».

Κι έτσι, «η σεξουαλική ζωή που συνδέεται με τις αρχές της επικρατούσας ηθικής βρίθει ψυχρών γυναικών, σεξουαλικά ασθενικών ανδρών, ανήσυχων και αγχωμένων λαών». (Μ. Ονφρέ)

 

Στην αρχή του 21ου αιώνα, γίνεται πια αντιληπτό ότι η κατάσταση έχει ξεφύγει. Ο δυτικός άνθρωπος υποφέρει ψυχικά, έχει σεξουαλικά προβλήματα, δυσκολεύεται να συνάψει σχέσεις αγάπης, απομονώνεται όλο και περισσότερο μπροστά στην οθόνη του, πάσχει από προβλήματα ταυτότητας, δεν βιώνει τον εαυτό του ως υποκείμενο. Ο Δυτικός άνθρωπος, από ελεύθερος και ανατρεπτικός, τείνει προς έναν γενικευμένο κομφορμισμό. Μας λένε ότι είμαστε ελεύθεροι, ενώ στην ουσία, οι περισσότεροι από μας δεχόμαστε παθητικά το μόνο νόημα που οι θεσμοί και το κοινωνικό πεδίο μας προτείνει και στην ουσία μας επιβάλλει.

 

(Πληροφορίες και αποσπάσματα αντλήθηκαν κυρίως από τα βιβλία  “Η Δυσφορία στον Πολιτισμό”, “Το μέλλον μιας αυταπάτης”, “Τρεις πραγματείες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας”, Freud και “Ο Φρόυντ και οι κοινωνικές επιστήμες”, Paul-Laurent Assoun)

 

[i] Αυτό έχει μεγάλη σημασία να το κατανοήσουμε, γιατί σήμερα οι νευροβιολόγοι προσπαθούν να μας πείσουν ότι το γεγονός ότι υποφέρουμε είναι βιολογικό- νευρώνες, γονίδια, DNA κ.λπ. – και υποτιμάται η δυστυχία που προκαλεί ο ίδιος τεχνοπολιτισμός μας. Έτσι μπορούν ευκολότερα να σε καταστήσουν ένοχο – ότι εσύ έχεις το πρόβλημα – και να σου πουλήσουν φάρμακα και ιατρικές υπηρεσίες.