by Ivan Illich


We have lost, irretrievably, a way of being human. And although there still remains, in our flesh almost, the vague presence of something which has been, I do not see how such an ephemera can be passed on to our children. Standing beyond the edge of an extraordinarily rich and varied epoch, we must now face the sad loss of gender. The epilogue of the industrial age and its chimeras may be read in this loss. 

At the end of the 20th century, the modern myth of sexual equality has finally triumphed completely over the complementarity of gender, in which the plurality of cultures - distinct ways of living, dying and suffering - was rooted. The reign of vernacular gender marked a profoundly different mode of existence than what prevails under what I call the regime of economic sex. They are male/female dualities of a very different kind: Economic sex is the duality of one plus one, creating a coupling of exactly the same kind; gender is the duality of two parts that make a whole which is unique, novel, nonduplicable. 

By "economic sex" I mean the duality that stretches toward the illusory goal of economic, political, legal and social equality. Male and female are neutered economic agents, stripped of any quality other than the functions of consumer and worker. 

By "complementary gender" I mean the eminently local and time-bound duality that sets off men and women under circumstances that prevent them from saying, doing, desiring, or perceiving "the same thing." Together they create a whole which cannot be reduced to the sum of equal, merely interchangeable parts; a whole made of two hands, each of a different nature. 

Gender implies a complementarity within the world that is fundamental and closes the world in on "us," however ambiguous or fragile this closure might be. The domains of activity inside that closure - be it child rearing, cooking, sewing, plowing, the use of a hammer or a pot - have a dignity and meaning, often ritually expressed or mythologically represented, and valued solely by its contribution to the subsistence of a community. 

Before industrial times, no culture lacked a gender dividing line in the use of tools, although no two cultures drew that line in exactly the same way. In many pockets of rural Europe today, tools still smell of gender. In Styria, for example, men's sickle's are clean- edged for cutting; women's sickle's are indented and curved, made for the gathering of stalks. Animals are also tied to gender. In one area of the upper Danube, women feed cows but never the draught animals. Farther east, women milk cows that belong to the homestead, while the herd in the pastures is milked by men. 

In short, each activity is embedded in a circumscribed whole. How that embeddedness is articulated defines the novel way of life of a community, what I call the "art of living" or "art of suffering" and what is commonly referred to as culture. No one is the same, or does the same thing. Men and women complement each other; nothing which is necessary for their life in society can be done by their hand alone. Discrimination has no meaning in this context. 

The Origins of Discrimination

Once gender is disembedded from the commons, and ways of doing things are transformed into scarcity-based exchanges or tasks of production meted out as the exchange of labor for pay, discrimination arises. Of everything economics measures, women get less.

Clearly, the rise of market relations, the penetration of capitalism, monetarization and commodity dependence accelerated the abolition of gender.

I believe, however, that the demise of gender preceded the rise of capitalism, dating to the middle of the 12th century in Europe. It was in the first marriage contract that we find the origins of the notion of male/female equality in the idea of bonding equal parts in a contractual couple. Before men and woman took the marriage Oath before God, swearing had been completely prohibited by the Church. Henceforth, God became the cement, the witness of a bond between two individuals broken out of the community as abstract, legal entities. 

This mechanization of the "thou" of the other gender ended the self-imposed limits of community and opened up the possibility of unlimited inter-marriage. Hence, the limited size of community, once imposed by gender, dissolved and the concreteness of the "we" disappeared.

That transition, in my view, was the key anthropological root of the birth of a new kind of conceptualization of human activity: society and culture as a "system" with interchangeable and substitutable parts. Also arising out of this transition was an abstract notion of the global "we," disembedded from any concrete reality and seeking the fulfillment of "needs" made scarce by a limitless domain of possibility. 

By the end of the 20th century, "systems" thinking has gone so far that the main demand of the global "we" is the equal provision of the universally standard requirements for average survival - which in its most advanced stage means biocracy: the management of human life from sperm to worm, from conception to organ harvest. All that was disembedded from a way of being in the limited community must now be managed, with the result that everyone is assigned the same way of living.

Fetus as the Corruption of Hope

We can see how far we've gone down the systems path by reviewing the history of the perception of the unborn. Historically, the fetus didn't exist. It was unseen, unborn, a "not yet." Pregnancy had the same meaning in all languages: something which is there, but at the same time is not. The "notyetness" was fundamental. When the unseen embryo developed and was born, it may have been a child, a cripple, a "molecalf" or a clump of blood. 

Now, with new medical technologies, the embryo becomes a "fetus"; the "notyet" loses its mystery as we see it in the sonogram. It becomes another patient, another disconnected part of a way of being to be managed. 

To me, the fetus is a symbol of the corruption of hope, just as the medicalization of dying is the corruption of agony. Hope is transformed into expectation - the awaited results of technological intervention. 

The fetus thus serves as a new emblem of what the future will be. Every moment of existence, since it is all encompassed by the "system, " is a profaned domain open to intervention. 

The final step of "systems thinking" is the elimination of time itself. With real-time computers that are never shut down, all potentiality will be subject to management, choice, selection and intervention. The future will hold no surprises because it will be part of the present.









Λας Κ., 2002, Η κουλτούρα του ναρκισσισμού, Η αμερικανική ζωή σε μια εποχή μειούμενων προσδοκιών, μτφρ. Β. Τομανάς, Νησίδες, Σκόπελος. 



Bak R., 1968, «The phallic woman – The ubiquitous fantasy in perversions», The psychoana-lytic Study of the Child, vol. 23, pp. 15-36.

Chasseguet-Smirgel J., 1978, «Reflections on the connection between perversion and sadism», Int J of Psychoanal, vol. 59, pp. 27-35.

Chasseguet-Smirgel J., 1981, «Loss of reality in perversions-with special reference to Fetish-ism», Journal of the American Psychoanalytic Association, vol. 29, pp. 511-534.

De Masi F., 1999, The sadomasochistic perversion, the entity and the theories, Karnac, Lon-don.

Etchegoyen R. H., 1989, «The concept of perversion in Psychoanalysis», British Journal of Psychiatry, vol. 154, suppl. 4, pp. 81-83.

Freud S., 1910, Leonardo da Vinci and a memory of his childhood, SE vol. XI, pp. 57-137.

Freud S., 1913, Totem and taboo, SE vol. XIII, pp. 1-162.

Freud S., 1921, Group Psychology and the analysis of the ego, SE vol. XVIII, pp. 67-143.

Freud S., 1930, Civilization and its aiscontents, SE vol. XXI, pp. 59-145.

Glover E., 1933, «The relation of perversion-formation to the development of reality-sense», Int J of Psychoanal, vol. 14, pp. 486-504.

Grunberger B., 1979, Narcissism, psychoanalytic essays, International Universities Press, Inc., Madison, Connecticut. 

Hinselwood R. D., Chiesa M. (eds), 2002, Organizations, anxieties and defences, Towards a Psychoanalytic Social Psychology, Whurr Publishers, London. 

Long S., 2008, The perverse organisation and its deadly sins, Karnac Books, London.

Roudinesco É., 2009, Our dark side, A history of perversion, Polity Press, Cambridge.

Sharpe M., Boucher G., 2010, Žižek and politics, A critical introduction, Edinburg University Press, Edinburg.

Mannoni O., 2003, «I know well, but all the same…», στο Rothenberg M. A., Foster D. Žižek S. (eds), Perversion and the social relation, Duke University Press, Durham and London.




Ivan Illich: The social philosopher Ivan Illich is author of numerous books, including The Deschooling of Society, Medical Nemesis and Gender. In the following comments, excerpted from a long conversation which took place at the McCormick Seminary in Chicago, Illich reviews some of the themes of Gender.







του Γιώργου Χειμωνά


"Ποτέ γυναίκα δεν κατάλαβε έναν άντρα" ΑΜΛΕΤ


Η φίλη μου Ρ. έκλεισε τη συζήτηση για έναν κοινό μας φίλο ομοφυλόφιλο και τα αδιέξοδά του, με το γνωστό οξύ και θρασύ της χιούμορ: «Ευτυχώς που υπάρχουν και οι ομοφυλόφιλοι. Αν δεν υπήρχαν, εσείς οι άντρες θα περνούσατε έτσι από τη ζωή, χωρίς να σας έχει αγαπήσει κανένας».


Έφερα στον νου μου πάμπολλες λατρευτικά αφοσιωμένες αγάπες γυναικών προς άντρες που θα διέψευδαν αμέσως τον, εξεζητημένο άλλωστε, ισχυρισμό της Ρ. και ταυτόχρονα, ωστόσο, σκέφθηκα τη διαφορετικότητα των γυναικείων και ανδρικών συναισθημάτων, ιδίως των ερωτικών. Στην ιδανική ερωτική σχέση της η γυναίκα εξαντλεί όλα τα αιτήματα της δικαίωσής της, ως προσώπου προπαντός, αλλά και ως ύπαρξης ή, έστω, εξασφαλίζει τον ουσιωδέστερο όρο για να προχωρήσει απερίσπαστη προς ό,τι θεωρεί επιτυχία για τον δημιουργικό εαυτό της. Ενώ για τον άντρα, στην αντίστοιχη περίπτωση, περισσεύουν πολλά (και μάλλον τα σημαντικότερα γι' αυτόν) τέτοια αιτήματα ­ που, θά 'λεγε κανείς, η ερωτική δικαίωση μοιάζει να τα κάνει ακόμη πιο επιτακτικά. Αυτό σημαίνει ότι η γυναίκα είναι ικανή, και ώριμη, για την ιδανικότητα της ερωτικής σχέσης, τοποθετώντας εκεί, με πολλή υγεία κι ακόμα περισσότερη υγιεινή, ολόκληρη τη φυσιολογία της ανθρώπινης κατάστασης, ­ ο άντρας όμως όχι.


Σημαίνει ακόμα, πέρα από την ολιγάρκεια της πρώτης και την απληστία του δευτέρου, ότι ο άντρας πάσχει από μια χρόνια, ανεκπλήρωτη φιλοδοξία ανόρθωσης, που ξεπερνάει κατά πολύ το σπουδαίο γεγονός της ανόρθωσης του ανθρωπίνου όντος στα δύο του κάτω άκρα, όπου η γυναίκα πιστεύει, και πολύ σωστά, ότι μ' αυτό τέλειωσε οριστικά κάθε ιστορία περαιτέρω ανόρθωσης. Και προφανώς αυτή η φιλοδοξία πρέπει να υπαγορεύεται από μια λειτουργία, αμιγώς αρσενική, επικράτησης και θριάμβου, η οποία, τουλάχιστον στο επίπεδο των φυσικών προδιαγραφών του φύλου, λείπει από τη γυναίκα σαν περιττή. Ο θρίαμβός της εξάλλου στη σχέση της είναι με το παραπάνω αρκετός, μια και η γυναίκα πάντα θριαμβεύει στη σχέση της με τον άντρα· ο μόνος τρόπος να θριαμβεύσει ο άντρας είναι να αρνηθεί να μπει σ' αυτήν.


Το γεγονός είναι ότι η γυναίκα είναι σκανδαλωδώς ευνοημένη από τη φύση. Βρίσκεται πιο κοντά της, την έχει πάντα με το μέρος της, ­ η φύση συνεχίζεται μέσα της, χρησιμοποιεί το σώμα της για ν' αναπαραχθεί. Ας μην το ξεχνάμε: η γυναίκα έχει συγγένεια με το φως του φεγγαριού (που στον άντρα προκαλεί την επιληψία), με τις παλίρροιες των ωκεανών. Ο άντρας είναι αφύσικος, τεχνητός. Κατασκευασμένος μέσα σ' ένα ανοίκειο γυναικείο ικρίωμα, το σώμα της μητέρας του, κατασκευασμένος ακόμα από εντολές κύρους και εξουσίας, «ανδρισμού» και αντοχής, τις οποίες, στη διάρκεια της σύντομης ζωής του, είναι καταναγκασμένος πειθήνια και καθημερινά να εκτελεί. Κι ας μην επικαλεστεί κανείς τις κοινότοπες ιστορικοκοινωνικές αιτιότητες ­ ασφαλώς ισχύουν, αλλά βασίζονται στους δεδομένους, βιολογικούς χαρακτήρες του φύλου του. 


Αποκλεισμένος από το άλλο ανθρώπινο σώμα, μη έχοντας ποτέ καμιά ενσυνείδητη συγκοινωνία αίματος με το άλλο σώμα, όπως έχει η γυναίκα με το κύημά της, ­ούτε καν έξοδο αίματος, όπως εκείνη, παρά μονάχα όταν το σώμα του εκτεθεί στη βία, έχει ένα σώμα μοναχικό κι αδιαπέραστο· κλειστό, δηλαδή απειλημένο. Που δεν ανοίγει ποτέ, ούτε κατά την ερωτική του δράση, οπότε κλείνει ακόμη περισσότερο και το κάθε σώμα αποχωρεί, αποσύρεται στην πιο απόλυτη δική του σιωπή, που είναι η ηδονή. Αντίθετα, το σώμα της γυναίκας, προτού κι αυτό απουσιάσει από την ερωτική ένωση, είναι ένα σώμα πάντα ανοιχτό ,­ο υπέροχος αυτός κάλυκας που είναι φτιαγμένος για να υποδέχεται και για να περιβάλλει.


Κι αφού η γυναίκα τον άντρα μονάχα να τον αγαπάει μπορεί και τίποτε άλλο, θα κάνω εγώ, ένας άντρας, το εγκώμιο γι' αυτό το αυτοδημιούργητο θαύμα που είναι ο άντρας. Χαριστικά θα βάλω πρώτη στη σειρά τη συμβολή της γυναίκας, που σίγουρα βοηθάει να συντελεσθεί, κυρίως με το ανεκτίμητο (και κατ' εξοχήν γυναικείο) χάρισμά της, που είναι ο αλάθητος ρεαλισμός της. Χωρίς αυτόν ο άντρας θα παράπαιε, ακόμα θα περιπλανιόταν, θα είχε χαθεί μέσα στις ομίχλες των επικών του φαντασιώσεων, ­ένα χάρισμα που η γυναίκα, αν το θελήσει, μπορεί να το μεταποιήσει σε θανάσιμο ανδροκτόνο εργαλείο ­ αν θελήσει να υπονομεύσει, χρησιμοποιώντας το, όλες τις ευσυγκίνητες μυθολογίες, που χάρη σ' αυτές και αποκλειστικά μ' αυτές ο άντρας επιβιώνει.


Χειρώνακτας του πολιτισμού αλλά και εγκέφαλός του, έκτισε από την αρχή τον κόσμο με μέτρο τον άνθρωπο. Κι αν αυτός ο κόσμος φαίνεται να είναι ανδροπρεπής, εκεί που χρειάζεται γίνεται θηλυκός, πολύ τελειότερα απ' ό,τι θα τον έπλαθε η ίδια η γυναίκα: χάρη στον άντρα η τέχνη κατοικήθηκε από εξαίσιες (αν και ανύπαρκτες) γυναίκες και πήραν γυναικείο όνομα οι πιο αυστηρές εξουσίες της ζωής,­ ενώ κράτησε για τον εαυτό του τον δυστυχισμένο ρόλο του ηττημένου, δηλαδή αυτός επωμίστηκε με αυταπάρνηση τη μεταφυσική μοίρα της ήττας που βαραίνει το ανθρώπινο γένος. Δεν δέχθηκε χαρμόσυνους αγγέλους όπως η Θεοτόκος, δεν έπεσε σε ερωτική έκσταση όπως η Αγία Θηρεσία· ταπεινά κι αγόγγυστα υπηρέτησε τη θητεία του στα τάγματα του Θεού. Δεν είχε μεγαλομανιακές ακουστικές ψευδαισθήσεις όπως η Ιωάννα της Λορραίνης ­ ανώνυμος αφανίσθηκε σε ατέλειωτους και άδικους πολέμους (και καμιά δεν έχει σημασία ότι ο ίδιος τους ξεκίνησε), εξοντώθηκε σε ισόβιες δουλείες. Ανιδιοτελής, αθώος αλλά ευφυής, εύπιστος με τη θέλησή του, ­εύθραυστος και χωρίς ­ σε αντίθεση με τη γυναίκα ­ να επιζεί του θρυμματισμού του· ασκημένος από ένστικτο να επινοεί τεχνάσματα του κυνηγιού για την τροφή της ομάδας, να αγρυπνάει για τους κινδύνους· από γεννήσεως ανυπεράσπιστος, γιατί η φύση τού πήρε πίσω όλα τα όπλα του, έμεινε πάντα πολεμιστής, άοπλος και με χίλιους τρόμους γενναίος. Εκπνευμάτωσε τη φυσική του ρώμη και την έκανε δύναμη, κυρίως τόλμη, μυαλού και κραδασμό ιδεών. Αυτός είδε τα όνειρα όταν ήρθαν οι μεγάλες νύχτες ­ κι όλα αυτά από το τίποτα, χωρίς ουσιαστική βοήθεια από κανέναν. Έχοντάς τα όλα αντίξοα, και πιο πολύ αντίξοη τη γυναίκα που τον αγάπησε.


Και λυπηθείτε τον, με την πιο ευγενικιά, την πιο τρυφερή λύπη, γι' αυτή την απέραντη, την ως το τέλος αβοήθητη μοναξιά του. Δείτε τον, παραμερίζοντας τις αγορίστικες κομπορρημοσύνες του, τα απελπισμένα χάδια της μάνας του ­ παραμερίστε τα όλα: τα αφηρημένα αγγίγματα της γυναίκας του, τα αρπαχτικά και φιλημένα χεράκια των παιδιών του και δείτε τον σε όλη του την ανέχεια. Και μη του μιλάτε, αφήστε τον να σωπαίνει όταν σωπαίνει. Και αν αρχίσει να κλαίει ξαφνικά, ποτέ μην τον ρωτήσετε γιατί.