Η πιο φανερή και αξιοπρόσεκτη ομοιότητα των ιδεοληπτικών απαγορεύσεων, για την περίπτωση της νεύρωσης και του ταμπού, είναι ότι αυτές οι απαγορεύσεις είναι αναιτιολόγητες και αινιγματικές στην καταγωγή τους. Εμφανίστηκαν κάποια μέρα και από τότε διατηρήθηκαν στη βάση ενός ανίκητου φόβου. Μια εξωτερική απειλή τιμωρίας περιττεύει εδώ, αφού υπάρχει μια εσωτερική βεβαιότητα και πεποίθηση ότι η παράβασή τους θα επιφέρει αφόρητα κακά”. (S. Freud)

Καθώς το ανθρώπινο είδος πάσχει από ασίγαστη σεξουαλική δίψα και δεν έχει όπως τα άλλα ζώα περιόδους οργασμού και ανάπαυσης, τα πράγματα με το σεξ γίνονται πολύπλοκα. Η σεξουαλική ελευθερία γίνεται απειλή για την κοινωνική σταθερότητα και καθιερώνονται οι πρώτοι περιορισμοί. Για να μπορέσουμε να συνυπάρξουμε, αναγκαστήκαμε ως ανθρώπινο είδος να εφεύρουμε κανόνες οι οποίοι κατευθύνουν το σεξουαλικό ένστικτο και ταυτόχρονα προστατεύουν την κοινωνία από τις υπερβάσεις του. Έτσι σε κάθε κοινωνία δημιουργείται ένα σύνολο απαγορεύσεων και ταμπού, καθώς επίσης και διεγερτικών και προτροπών που αποσκοπούν στη ρύθμιση και τον έλεγχό του.


Ο Freud εξέφρασε την άποψη ότι τα ανθρώπινα όντα υποκινούνται αποκλειστικά από τις ενορμήσεις τους κι αυτές οι ενορμήσεις είναι σεξουαλικές ενορμήσεις ή σχεδόν πάντα έχουν σχέση με την αρχή της ηδονής, η οποία, στις πρώτες φάσεις ψυχικής ανάπτυξης του ανθρώπου, κυριαρχεί χωρίς όρια. Στο βιβλίο του «Τοτέμ και Ταμπού», θεωρεί ότι η γένεση της κοινωνίας οφείλεται σε δύο απαγορεύσεις: της αιμομιξίας και του φόνου. Απαγορεύονται δηλαδή, πράγματα τα οποία οι άνθρωποι έκαναν και θα έκαναν, επειδή τα επιθυμούν και επειδή μπορούν να τα κάνουν.

Οι κανόνες και οι θεσμοί που έχουν στόχο να δαμάσουν το σεξουαλικό ένστικτο είναι πολυάριθμοι, μεταβαλλόμενοι και αντιφατικοί. Όσο περίεργο κι αν φαίνεται, οι ίδιοι κανόνες που ενθαρρύνονται σε μια κοινωνία, μπορεί να αποτελούν αξεπέραστα ταμπού για μια άλλη. Μόνο οι σεξουαλικές σχέσεις ανάμεσα σε μητέρα και γιο αποδοκιμάζεται από όλους τους λαούς. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, παρά τις απαγορεύσεις, η σεξουαλικότητα και ο έρωτας πάντα υπερέβαιναν τις κοινωνικές συμβάσεις και με αυτό τον τρόπο τις ωθούσαν σε αλλαγές και εξελίξεις.

Στο βιβλίο του «Το Μέλλον μιας αυταπάτης» ο Freud ισχυρίζεται ότι ο πολιτισμός στηρίζεται ουσιαστικά και κεντρικά στην καταστολή των ενορμήσεων. Η εκπολιτιστική διαδικασία είναι βέβαια, αποκλειστικά έργο μικρών ομάδων, οι οποίες, καθώς συντελείται, επωφελούνται με προνόμια για τον εαυτό τους και αυτές μόνο φαίνονται ικανές να απολαμβάνουν ανώτερες μορφές ευχαρίστησης, όπως είναι η τέχνη. Οι μάζες, από την άλλη, απεχθάνονται και αντιστέκονται στον πολιτισμό γιατί τις αναγκάζει να καταστείλουν ή να απωθήσουν τις ενορμήσεις τους.

Σύμφωνα με τον Κλοντ Λεβί Στρος, η απαγόρευση της αιμομιξίας αποτελεί το θεμελιώδες διάβημα για το πέρασμα από τη φύση στον πολιτισμό.

«Η απαγόρευση της αιμομιξίας αποτελεί το θεμελιώδες διάβημα χάρη στο οποίο, δια του οποίου, αλλά προ πάντων κατά το οποίο, ο άνθρωπος επιτέλεσε το πέρασμα από τη φύση στον πολιτισμό». Claude Lévi-Strauss

Οι κλειστές κοινότητες των πρωτόγονων είχαν ανάγκη από συμμάχους και αγαθά που τα κατείχαν άλλοι. Έτσι, η απαγόρευση της αιμομιξίας επιτρέπει και αναγκάζει τα άτομα μιας ομάδας να ανοιχτούν προς άλλες γειτονικές, επιβάλλει την εξωγαμία, ώστε να δημιουργήσουν χρήσιμους δεσμούς.[i] Γυναίκες ανταλλάσσονται με αντικείμενα ή με άλλες γυναίκες και σπάνια γυναίκες ανταλλάσσουν τους αδελφούς τους ή τα παιδιά τους, πρακτικές που εξασφαλίζουν μεταφορά δικαιωμάτων χωρίς να διαλύονται οι προϋπάρχοντες δεσμοί. Πάντως εδώ μπαίνει το ζήτημα της μητρότητας καθώς οι άνδρες ανταλλάσσουν τις κόρες και τις αδελφές, αλλά όχι τις μητέρες. Η όψη του οικονομικού συνεταιρισμού, της ανακατανομής του πλούτου με σκοπό την αναπαραγωγή, ήταν η κυρίαρχη όψη του γάμου.

Η απαγόρευση της αιμομιξίας περιόρισε την απεριόριστη ελευθερία των σεξουαλικών επαφών, όπως στη ζωή των ζώων.[ii] Θα είχε άραγε σχηματιστεί ένα τόσο αυστηρό καθεστώς απαγορεύσεων και άρσεων των απαγορεύσεων σχετικών με τη σεξουαλική δραστηριότητα αν δεν υπήρχε εξ αρχής κάποιος σοβαρός λόγος; Ο λόγος είναι ότι, αν και η αιμομιξία απαγορεύεται από την κοινωνία εδώ και χιλιάδες χρόνια και παρ’ όλες τις κυρώσεις, παραμένει μια παρόρμηση που δύσκολα κατανικιέται. Η σεξουαλική επιθυμία για την κόρη, την αδελφή κλπ, είναι παρούσα παρ’ όλες τις απαγορεύσεις και τις κυρώσεις. Το αυθαίρετο όριο ανάμεσα σε επιτρεπόμενους συγγενείς και σε απαγορευμένους συγγενείς μεταβάλλεται ανάλογα με την ανάγκη να διασφαλιστούν τα κυκλώματα των ανταλλαγών. Όταν αυτά τα οργανωμένα κυκλώματα παύουν να είναι χρήσιμα, η αιμομικτική κατάσταση περιορίζεται. Όταν δε λειτουργεί άλλο η χρησιμότητα, οι άνθρωποι παραμελούν συν τω χρόνω τα εμπόδια, των οποίων η αυθαιρεσία καταντά σοκαριστική.[iii]

 

[i] Το ίδιο υποστηρίζει και ο Μαρσέλ Μος στο κλασικό βιβλίο του “Το δώρο”, όπου υποστηρίζει ότι το κοινωνικό κατασκευάστηκε μέσω της ανταλλαγής εμπορευμάτων, σημείων και γυναικών (όχι ανδρών, με εξαίρεση τους σκλάβους, αλλά αυτοί, παθητικοί και υπάκουοι δεν είναι πια άνδρες).

[ii] Παρ’ όλα όσα έχουν κατά καιρούς λεχθεί, η απαγόρευση της αιμομιξίας δεν εξυπηρετεί κανένα βιολογικό σκοπό

[iii] Για παράδειγμα, οι γάμοι ανάμεσα σε ξαδέλφια στις βασιλικές οικογένειες του μεσαίωνα και η παρακμή του θεσμού του γάμου στις σύγχρονες κοινωνίες.

 

Έλενα Σκαρπίδου

 

Πηγές

– «Άγρια Σκέψη», Claude Lévi-Strauss

– «Το δώρο», Marcel Mauss

– «Τοτέμ και Ταμπού», S. Freud

– «Το Μέλλον μιας αυταπάτης», S. Freud