Η γλώσσα είναι η απεικόνιση ή η συμβολική μορφή των σχέσεων
εξουσίας και παρέχει σ’ αυτές τη νομιμοποίησή τους.
Πιέρ Μπουρντιέ, “Ce que parler veut dire” (Τι σημαίνει να μιλάς)
Συμπεριληπτική, Ουδέτερη ως προς το φύλο, Μη κακοποιητική Γλώσσα
Δίνουμε ιδιαίτερη προσοχή στη χρήση της γλώσσας. Η κανονικοποίηση και η ενθάρρυνση της ετεροκανονικότητας σε επίπεδο γλωσσικής έκφρασης και καθημερινών πρακτικών, αλλά κα στο πλαίσιο του επίσημου και του ανεπίσημου αναλυτικού προγράμματος, συμβάλλουν στη μετάδοση σαφών καθώς και ασυνείδητων μηνυμάτων σχετικά με το ποια έμφυλη και σεξουαλική συμπεριφορά θεωρείται κοινωνικά αποδεκτή.
Επομένως, προσέχουμε αυτά που λέμε, τα οποία μπορεί να (ανα)παράγουν και να διαιωνίζουν αρνητικά στερεότυπα και προκαταλήψεις, αλλά μπορεί ακόμα και να δικαιολογούν ή να νομιμοποιούν έμμεσα τη βία και τις διακρίσεις κατά των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων.
Ως εκπαιδευτικοί είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε γλώσσα που αναγνωρίζει και επιβεβαιώνει όλες τις ταυτότητες, τις σωματικότητες και τις διαφορετικές καταστάσεις των μαθητριών/-τών μας. Όταν οι μαθητές/-τριες αισθάνονται ότι αναγνωρίζονται μέσω της γλώσσας, είναι σε θέση να ακούσουν καλύτερα τις πληροφορίες που τους μεταφέρονται και να τις αφομοιώσουν ως συναφείς με τη ζωή τους. Επίσης, αυξάνονται οι πιθανότητες να μας αναγνωρίσουν ως ενήλικα άτομα εμπιστοσύνης και να μας εμπιστευτούν πιθανή παρενόχληση ή και κακοποίηση.
Ο βασικός μας στόχος είναι όλα τα παιδιά να αντικατοπτρίζονται στη γλώσσα που χρησιμοποιούμε και κανένα να μην μένει απ’ έξω.
Όταν απευθυνόμαστε ή αναφερόμαστε σε ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα λοιπόν, είτε μέσω του γραπτού είτε μέσω του προφορικού λόγου, οφείλουμε, όπως και για κάθε άλλον άνθρωπο, να προσέχουμε τις λέξεις και τις φράσεις που χρησιμοποιούμε.
Η χρησιμοποίηση συμπεριληπτικής, ουδέτερης ως προς το φύλο γλώσσας και η χρήση των όρων και των αντωνυμιών που χρησιμοποιούν τα ίδια τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα για τους εαυτούς τους, μεταφράζονται ως αναγνώριση, σεβασμός και αποδοχή κάθε ταυτότητας, έκφρασης, χαρακτηριστικών φύλου και ερωτικού/ σεξουαλικού τους προσανατολισμού συμβάλλοντας στην κοινωνική τους (επαν)ένταξη, μεταφέρουν το μήνυμα ότι είμαστε σύμμαχοι και χτίζουν ένα κλίμα εμπιστοσύνης που διευκολύνει την επικοινωνία.
Κάποιοι άνθρωποι πιστεύουν ότι η γλώσσα έχει κατοχυρωθεί οριστικά στα λεξικά και τις γραμματικές. Αλλά η γλώσσα δεν είναι στατική: εξελίσσεται συνεχώς για να αντικατοπτρίζει τις νέες πραγματικότητες, τις κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές.
Κάποιες φορές οι λέξεις, τα άρθρα και οι αντωνυμίες που επιλέγουν τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα για να αυτοπροσδιοριστούν μπορεί να ακούγονται ανοίκεια και να καταστρατηγούν τη γραμματική. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η γλώσσα είναι κατασκευασμένη σύμφωνα με τα στερεότυπα και εφόσον δεν χωράει όλες τις διαφοροποιήσεις της έμφυλης ταυτότητας και του ερωτικού/σεξουαλικού προσανατολισμού χρειάζονται νέες λέξεις. Ο μοναδικός τρόπος να καταφέρουμε να συνηθίσουμε την queer γλώσσα είναι βγαίνοντας έξω από τη «ζώνη ασφάλειάς» μας. Χρειάζεται να αναρωτηθούμε αν ο σεβασμός για τις ταυτότητες είναι πιο σημαντικός από τον σεβασμό για τη γραμματική.
Παραδείγματα λέξεων, που περιθωριοποιούν κάποια άτομα:
Κυρίες και κύριοι, αγοράκι και κοριτσάκι, παλικάρι, κοριτσίστικο και αγορίστικο, γυναίκα και άνδρας, κορίτσι και αγόρι, μαμά και μπαμπάς, αγόρια και κορίτσια, ή το να χρησιμοποιούμε συνέχεια τους αρσενικούς τύπους ιδιοτήτων και επαγγελμάτων (μαθητές, δάσκαλοι, σερβιτόρος, διευθυντής κτλ).
Συμπεριληπτικός λόγος
Αντί για τα παραπάνω, χρησιμοποιούμε γλώσσα συμπεριληπτική ως προς το φύλο, τις ταυτότητες φύλου, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, τις σχέσεις και τις διάφορες μορφές οικογένειας. Αποφεύγουμε τις έμφυλες διχοτομήσεις, καθώς δεν αυτοπροσδιορίζονται όλα τα άτομα ως αγόρια ή ως κορίτσια. Εν τέλει, εκτός από την αναγνώριση όλων των ταυτοτήτων, η γλώσσα χωρίς αποκλεισμούς είναι στην πραγματικότητα πιο ακριβής και αντικειμενική.
Πιο συγκεκριμένα:
– Η γλώσσα που χρησιμοποιούμε (τόσο προφορικά, όσο και γραπτά) θα πρέπει, για λόγους συμπερίληψης, να είναι όσο το δυνατόν λιγότερο έμφυλη. Ακόμη και η χρήση των διπλών καταλήξεων εξακολουθεί να αποκλείει τα μη-δυαδικά ή και κάποια φυλοδιαφορετικά ή gender-queer άτομα.
– Χρησιμοποιούμε, για παράδειγμα, τη λέξη «σύντροφος» αντί για «το αγόρι σου/το κορίτσι σου» ή «ο άντρας σου/η γυναίκα σου», αντωνυμίες ουδέτερου γένους (π.χ. «αυτό» το άτομο) αντί αρσενικού ή θηλυκού γένους («αυτός», «αυτή»).
– Χρησιμοποιούμε συμπεριληπτικές φράσεις όπως, «μαθητικός πληθυσμός», «εργαζόμενα άτομα», «συμμετέχοντα άτομα», «εκπαιδευτικό προσωπικό», «άτομα που συντονίζουν» κ.α.
– Ενσωματώνουμε στο λόγο μας εκφράσεις όπως «πολλά σώματα», «μερικά σώματα» ή «τα περισσότερα σώματα». Για παράδειγμα, «πολλά άτομα με κόλπο έχουν επίσης μήτρα και ωοθήκες». «Πολλοί άνθρωποι με πέος έχουν επίσης όρχεις». Επίσης, μπορούμε να πούμε «τα περισσότερα κορίτσια έχουν περίοδο στην ηλικία…» ή «τα περισσότερα αγόρια …». Αυτές οι απλές φράσεις σηματοδοτούν ότι έχετε επίγνωση των πολλών παραλλαγών των χαρακτηριστικών φύλου που είναι δυνατές και φυσιολογικές και αναγνωρίζουμε την ύπαρξη των ίντερσεξ ατόμων.
– Μια λύση ευκολίας στο γραπτό λόγο είναι η χρήση του «@». Όταν αυτό αντικαθιστά έμφυλες καταλήξεις, άρθρα κ.ο.κ., είναι μια σχετικά ικανοποιητική πρόταση, τουλάχιστον για τον γραπτό λόγο. Αξίζει, ωστόσο, να επισημανθεί πως παρά την αυξανόμενη χρήση αυτού του συμβόλου, έχει εκφραστεί από τη φεμινιστική γλωσσολογία η άποψη πως η τακτική αυτή «εξαφανίζει» το θηλυκό γένος, για την ορατότητα του οποίου έγιναν πολλοί αγώνες.
– Αποφεύγουμε να χρησιμοποιούμε τη λέξη «φυσιολογικός-ή-ό» ή «νορμάλ».
– Το λεξιλόγιο των μαθητών/-τριών εμπλουτίζεται επίσης με λέξεις όπως «ισότητα», «σεβασμός», «συμπερίληψη», «διαφορετικότητα», «ποικιλομορφία» κ.α.
Αμφισβήτηση γλώσσας που εισάγει διακρίσεις
Εκτός φυσικά από τις (απροκάλυπτες) ύβρεις και τους διάφορους υποτιμητικούς προσδιορισμούς και «παρατσούκλια», λέξεις και φράσεις που ενδεχομένως θεωρούμε «αθώες» ή και «ουδέτερες» – ίσως κι επειδή χρησιμοποιούνται συχνά στην καθημερινότητα, στα ΜΜΕ κ.λπ. – μπορούν να προσβάλλουν, να θυμώσουν, να πληγώσουν βαθιά – έστω και αν το άτομο που τις εκφέρει δεν είχε την πρόθεση να κάνει κάτι τέτοιο. Ακόμη περισσότερο, αυτά που λέμε μπορούν να (ανα)παράγουν και να διαιωνίζουν αρνητικά στερεότυπα και προκαταλήψεις, ακόμα και να δικαιολογούν ή να νομιμοποιούν έμμεσα τη βία και τις διακρίσεις κατά των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων. Είναι σημαντικό να έχουμε υπόψη μας ότι, εκτός από τις ακραίες εκφάνσεις της έμφυλης βίας, της διάπραξης του βιασμού και της σεξουαλικής κακοποίησης, ο λόγος και οι λέξεις που χρησιμοποιούμε, μπορεί να πληγώνουν, να είναι τραυματικές για κάποιους ανθρώπους και να ετοιμάζουν το έδαφος για την εκδήλωση αυτών των φαινομένων.
Δίνουμε προσοχή στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν οι μαθήτριες και οι μαθητές διάφορες λέξεις που χαρακτηρίζουν ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα. Τα μικρότερα σε ηλικία παιδιά (μαθήτριες/-τές δημοτικού σχολείου) πιθανότατα χρησιμοποιούν αυτές τις προσβλητικές εκφράσεις χωρίς να αντιλαμβάνονται πλήρως τη σημασία τους. Σε αυτή την περίπτωση, χρειάζεται να τους επισημανθεί ότι οι λέξεις αυτές συνιστούν προσβολές και συγχρόνως να ενθαρρύνονται να χρησιμοποιούν τη γλώσσα με σεβασμό προς όλους τους ανθρώπους. Παρέχονται εξηγήσεις ως προς τη σημασία αυτών των λέξεων χρησιμοποιώντας απλούς, περιγραφικούς ορισμούς ανάλογα με το αναπτυξιακό επίπεδο των παιδιών. Για παράδειγμα, λεσβία είναι «μία γυναίκα που αγαπά μία άλλη γυναίκα» ή τρανς παιδί είναι «ένα παιδί που δεν βιώνει το φύλο του σύμφωνα με το φύλο που του αποδόθηκε κατά τη γέννηση».
Σε περιπτώσεις που τα παιδιά απλώς «εκτοξεύουν» χαρακτηρισμούς μόνο και μόνο για να κοροϊδέψουν ή να προσβάλουν κάποια/ον, αναπαράγοντας στερεότυπα, προκαταλήψεις και στιγματισμό προσώπων, τονίζεται ότι αυτού του είδους οι συμπεριφορές δεν είναι αποδεκτές στο σχολείο. Υπενθυμίζονται ο σχολικός κανονισμός, το Συμβόλαιο της τάξης, καθώς και ότι το σχολείο στηρίζει πλήρως τον σεβασμό προς όλα τα παιδιά, ανεξαιρέτως.
Όταν οι εκπαιδευτικοί κρατούν ομαδικά μία κοινή στάση, με θετικότητα και επιμονή, τα παιδιά προσλαμβάνουν το μήνυμα ότι οι αρνητικές εκφράσεις και αντιδράσεις από μέρους τους δεν είναι ευπρόσδεκτες. Αμφισβητώντας διαρκώς τη στιγματιστική γλώσσα που χρησιμοποιεί την ταυτότητα φύλου, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την έκφραση φύλου ή τα σεξουαλικά χαρακτηριστικά ως προσβολή, ή οποιαδήποτε άλλη αργκό ορολογία που έχει ως στόχο να προσβάλει τους ΛΟΑΤΚΙ+ μαθητές/-ριες (και μαθητές/-ριες που θεωρούνται ΛΟΑΤΚΙ+), οι εκπαιδευτικοί μπορούν να έχουν άμεσο αντίκτυπο στη σχολική κουλτούρα και να παρέχουν θετικά πρότυπα στα παιδιά. Ασφαλές σχολείο σημαίνει ότι κάθε άτομο έχει μηδενική ανοχή και αντιμετωπίζει ενεργά κάθε προσβλητική γλώσσα ή συμπεριφορά.
Κάθε ακούσια ή εκούσια χρήση ΛΟΑΤΚΙφοβικής γλώσσας στον σχολικό χώρο αμφισβητείται και αντιμετωπίζεται άμεσα και με τον ίδιο τρόπο και την ίδια σοβαρότητα που αντιμετωπίζεται οποιαδήποτε άλλη ρατσιστική ρητορική.
Πιο συγκεκριμένα:
Για τον σεξουαλικό προσανατολισμό
– Δεν επιτρέπουμε αστεία με τη λέξη «γκέι» κ.α. Οι λέξεις με τις οποίες αυτοπροσδιορίζονται ως προς την ταυτότητα φύλου τους κάποιοι άνθρωποι δεν μπορεί να αποτελούν αστείο για κάποιους άλλους.
–Ποτέ κάποιος-α δεν «παραδέχτηκε» ή «ομολόγησε» ότι είναι π.χ. γκέι, ούτε ότι είναι «δεδηλωμένος» π.χ. γκέι. Η χρήση αυτών των όρων υποδηλώνει ντροπή, διατήρηση μυστικών, ενοχή. Αντιθέτως, μπορούμε να πούμε ή να γράψουμε ότι κάποιο άτομο είναι «ανοιχτά γκέι, λεσβία, αμφιφυλόφιλος-η».
– Ακόμα, δεν υπάρχει «ομόφυλος, ομοφυλοφιλικός, λεσβιακός κ.λπ. γάμος» ή «ομόφυλη, ομοφυλοφιλική, λεσβιακή κ.λπ. σχέση» ή «ομοφυλοφιλικό, λεσβιακό κ.λπ. σεξ» όπως ακριβώς δεν υπάρχει «ετεροφυλοφιλικός γάμος», «ετεροφυλόφιλη σχέση» ή «ετεροφυλοφιλικό σεξ». Υπάρχει απλώς «γάμος», «σχέση» και «σεξ». Αν για οποιονδήποτε λόγο χρειάζεται να γίνει κάποια διευκρίνιση, μπορεί να αναφερθεί σχέση ή γάμος ομόφυλου ζευγαριού ή σε ερωτική ή σεξουαλική σχέση μεταξύ ανθρώπων του ιδίου (κοινωνικού) φύλου.
– Επίσης, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να δηλώνουμε ή να υπονοούμε ότι τα αμφιφυλόφιλα άτομα είναι «αναποφάσιστα», «μπερδεμένα», «κρυφο-λεσβίες», «κρυφο-γκέι» ή «πολυγαμικά», ούτε ότι «δοκιμάζουν» ή «πειραματίζονται» με τη σεξουαλικότητά τους. Πρόκειται απλώς για έναν σεξουαλικό προσανατολισμό σαν όλους τους άλλους, τίποτα παραπάνω και τίποτα λιγότερο.
– Όταν γίνεται αναφορά σε τεκνοθεσία από ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους, θα πρέπει να αποφεύγονται όροι όπως «ομοφυλόφιλη τεκνοθεσία» ή «τεκνοθεσία από ομοφυλόφιλο ζευγάρι», όπως δεν υπάρχει αντιστοίχως «ετεροφυλόφιλη τεκνοθεσία» ή «τεκνοθεσία από ετεροφυλόφιλο ζευγάρι». Αντιθέτως, να προτιμάται ο όρος τεκνοθεσία από γκέι, λεσβίες κ.ο.κ. «γονείς» ή «δύο μαμάδες» ή «δύο μπαμπάδες»: άνθρωποι που θα αναθρέψουν με αγάπη και φροντίδα ένα παιδί, μέσα
σε ένα σίγουρο, σταθερό και ασφαλές περιβάλλον, σε ένα σπιτικό. Τέλος, ο όρος «τεκνοθεσία» ή «παιδοθεσία», είναι πιο δόκιμος και προτιμάται από τον όρο «υιοθεσία», ο οποίος έχει ένα «έμφυλο» περιεχόμενο.
Για τα τρανς και ίντερσεξ άτομα
– Δεν κάνουμε υποθέσεις προσδιορίζοντας αυθαίρετα την ταυτότητα ενός ατόμου ως τρανς. Ένας άνθρωπος είναι τρανς, αν και εφόσον αυτοπροσδιορίζεται ο ίδιος έτσι. Κανένας άνθρωπος, όσο ειδικός κι αν είναι σε αυτά τα θέματα, δεν μπορεί και δεν έχει το δικαίωμα να ετεροπροσδιορίζει ένα τρανς άτομο, δηλαδή δεν μπορεί να πει αν είναι ή δεν είναι τρανς. Μόνο το ίδιο το άτομο μπορεί να ξέρει πώς νιώθει, γιατί η ταυτότητα φύλου είναι ο εσωτερικός τρόπος αντίληψης του φύλου. Γι’ αυτό, μόνο το ίδιο το πρόσωπο μπορεί να αυτοπροσδιορίζεται ως τρανς.
– Αν, για οποιονδήποτε λόγο, δεν γνωρίζουμε ή/και δεν είμαστε σε θέση να μάθουμε το όνομα με το οποίο συστήνεται ένα τρανς παιδί, μπορούμε να το ρωτήσουμε και στη συνέχεια, να χρησιμοποιούμε τα άρθρα και τις αντωνυμίες που θα μας πει ότι προτιμά.
– Δε λέμε «γεννήθηκε άνδρας/γυναίκα» ή «είναι βιολογικά άνδρας/γυναίκα». Λέμε «το φύλο που του αποδόθηκε κατά τη γέννησή σου είναι …».
– Δε χρησιμοποιούμε τις εκφράσεις «το αντίθετο φύλο» και «τα δύο φύλα». Αντί αυτών, μπορούμε να πούμε «όλα τα φύλα ή απλά «φύλο» (σε ενικό).
– Δεν θα πρέπει να γίνονται αναφορές περί «τρίτου φύλου»: δεν υπάρχει ούτε «πρώτο» (πρωταγωνιστικό ή κυρίαρχο) φύλο, ούτε δεύτερο (και υποδεέστερο), ούτε, κατ’ επέκταση «τρίτο».
– Η χρήση όρων όπως «τραβεστί», «τρανσέξουαλ» πρέπει να αποφεύγονται, καθώς είναι άκρως ιατρικοποιημένοι και έχουν χρησιμοποιηθεί για να υποτιμήσουν τα τρανς άτομα.
– Σε καμία περίπτωση δε λέμε «μη χειρουργημένος/-η» ή «χειρουργημένος/-η» και δε χρησιμοποιούμε την έκφραση «Διόρθωση ή Αλλαγή Φύλου» και «ευνουχισμός» – που είτε εμφανίζουν την διαδικασία ως μια αρνητικά φορτισμένη, βάναυση «παρέμβαση» είτε ως μια «επανορθωτική» παρέμβαση για την αποκατάσταση κάποιας βλάβης είτε υποβαθμίζουν την πολυπλοκότητα της. Θα πρέπει να προτιμάται ο όρος «επιβεβαίωση φύλου», που περιγράφει τη μακρά διαδικασία της μετάβασης (σε επίπεδο προσωπικό-κοινωνικό, νομικό, ιατρικό) και υποδηλώνει έναν πλήρως λειτουργικό άνθρωπο (και όχι «ακρωτηριασμένο»).
– Υπάρχουν άτομα που η συνείδηση του εαυτού τους για το φύλο είναι ουδέτερη και ενδεχομένως επιθυμούν να αυτοπροσδιορίζονται με το ουδέτερο γένος. Όπως και για κάθε άτομο, έτσι και για τα άτομα που δεν ταυτίζονται με κανένα από τα φύλα, ο αυτοπροσδιορισμός τους πρέπει να είναι απόλυτα σεβαστός.
– Αν κάνουμε κάποιο λάθος στα άρθρα ή στις αντωνυμίες, διορθώνουμε τον εαυτό μας, ζητάμε συγγνώμη και προχωράμε. Αποδεχόμαστε ότι μπερδευτήκαμε, δεν το κάνουμε μεγάλο θέμα και συνεχίζουμε- ζητώντας επίμονα συγγνώμη εστιάζουμε στο άλλο άτομο και όχι στον εαυτό μας που έκανε το λάθος. Καλύτερα λοιπόν, να εστιάσουμε στο πώς δε θα ξανακάνουμε το ίδιο λάθος.
– Ο όρος μεσόφυλος ή μεσοφυλικός/ή/ό δεν σημαίνει intersex, ούτε αντιπροσωπεύει τα ίντερσεξ άτομα και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για αυτά. Γιατί αφενός το βιολογικό φύλο δεν έχει «μέσον» και αφετέρου πρόκειται για λανθασμένη μετάφραση του όρου intersex. Στο παρελθόν, αλλά και σήμερα από μέρος της ιατρικής κοινότητας τα ίντερσεξ άτομα αποκαλούνταν ερμαφρόδιτα ή πάσχοντα από ερμαφροδιτισμό/ ψευδερμαφροδιτισμό κ.α. σχετικούς όρους. Ιστορικά, οι όροι υπήρξαν υποτιμητικοί και προσβλητικοί, παραπέμποντας σε μυθικά πλάσματα και εκτρωματικά εκθέματα. Σήμερα τέτοιοι όροι θεωρούνται κακοποιητικοί, δεν περιγράφουν επιστημονικά την πραγματικότητα για τους ίντερσεξ ανθρώπους και δημιουργούν συχνά αρνητικούς συνειρμούς περί «ασθένειας», «ανωμαλίας», «παραδοξότητας», ενώ εστιάζουν αποκλειστικά σε εξωτερικά χαρακτηριστικά.
Επίσης…
- Δεν υπάρχουν «ΛΟΑΤΚΙ+ ειδικά δικαιώματα», ούτε «ΛΟΑΤΚΙ+ ατζέντα». Οι ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι απαιτούν ίση μεταχείριση με τους μη ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους, απαιτούν σεβασμό και δικαιοσύνη και όχι ειδικά προνόμια ή ειδική μεταχείριση, όπως υπονοούν όροι όπως για παράδειγμα «τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων».
- Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, στην επικοινωνία μαζί τους, αντιλαμβάνονται, όπως και κάθε άλλο άτομο, αν θεωρούμε την ταυτότητά τους ως μια θετική ταυτότητα και όχι ως μια νοσηρή ή μπερδεμένη κατάσταση, όσο κι αν προσπαθήσουμε να το κρύψουμε.
Έλενα Σκαρπίδου για το Πολύχρωμο Σχολείο, 2024
Πηγή: Κατευθυντήριες Γραμμές για την Αντιμετώπιση ΛΟΑΤΚΙ+ Ζητημάτων στο Σχολικό Περιβάλλον και για το Συμπεριληπτικό Σχολείο. Συμβούλιο της Ευρώπης, Πολύχρωμο Σχολείο, 2024