Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωπα/-ες/-οι με διακρίσεις, εκφοβισμό ;ή παρενόχληση, συχνά αντιδρούμε με έναν από τους τρεις τρόπους – παθητικά, αποφασιστικά/κατηγορηματικά ή επιθετικά. Παρακάτω μπορείτε να διαβάσετε και να κατανοήσετε καλύτερα τις διαφορές ανάμεσα στην κατηγορηματική/αποφασιστική, επιθετική και παθητική επικοινωνία, ώστε να κάνετε την πιο κατάλληλη επιλογή όταν έρχεστε αντιμέτωποι/ες με σεξιστικές ή ομοφοβικές/ τρανβσφοβικές/ αμφιφοβικές/ ιντερφοβικές συμπεριφορές.


Προσοχή! Δώστε μεγάλη σημασία στην αξιολόγηση της κατάστασης λαμβάνοντας πάντα υπόψη την προσωπική σας ασφάλεια. Σε μερικές περιπτώσεις, το να είσαι αποφασιστικός/ή μπορεί να είναι επικίνδυνο. Για παράδειγμα, αν κάποιος/α έχει όπλο, είναι υπό την επήρεια ψυχοτρόπων ουσιών (αλκοόλ ή άλλες ουσίες), ή είναι πολύ θυμωμένος/η, η αποφασιστική επικοινωνία δεν είναι σοφή επιλογή, ούτε ασφαλής.

Να θυμάστε πως σε ορισμένες κουλτούρες θεωρείται ανάρμοστη συμπεριφορά για μια γυναίκα να επικοινωνεί με αποφασιστικό/κατηγορηματικό τρόπο. Οι στάσεις σχετικά με την αποφασιστικότητα ποικίλουν ανάλογα με το πολιτισμικό υπόβαθρο των ανθρώπων. Πιο συγκεκριμένα, κάποια νεαρά άτομα μπορεί να προέρχεστε από οικογένειες όπου έχετε μάθει ότι είναι ανάρμοστο να απαντάτε με αποφασιστικό /κατηγορηματικό τρόπο ή και πως η άρνηση να υπακούσετε σε κάποιον ενήλικα είναι μη αποδεκτή συμπεριφορά. Ωστόσο, μπορεί να προκύψουν περιπτώσεις στις οποίες η κατηγορηματική /αποφασιστική συμπεριφορά θα προστατέψει εσάς αλλά και άλλα άτομα. Για παράδειγμα, είναι προς όφελός σας αν μάθετε να αντιστέκεστε στην πίεση ερωτικών συντρόφων ή συνομήλικων για να μην κάνετε πράγματα που δε θέλετε, όπως να κάνετε σεξ, να πάρετε ψυχοτρόπες ουσίες ή/και αλκοόλ, να συμμετέχετε σε συμμορίες που επιδίδονται σε παράνομες πράξεις ή να προκαλέσετε κακό σε κάποιο άλλο άτομο. Σε τέτοιες περιστάσεις, είναι σημαντικό να μπορείτε να υπερασπίζεστε τον εαυτό σας, διεκδικώντας την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματά σας και να αντιστέκεστε στην πίεση να κάνετε κάτι που δε θέλετε ή κάτι που είναι κακό για σας ή για άλλα άτομα.

  • Παθητική επικοινωνία: δεν εκφράζω τι αισθάνομαι ή δεν μιλάω καθόλου.
  • Επιθετική επικοινωνία: λέω τι θέλω ή πώς αισθάνομαι με απειλητικό, σαρκαστικό ή ταπεινωτικό τρόπο.
  • Αποφασιστική επικοινωνία: λέω τι θέλω ή πώς αισθάνομαι με ειλικρινή τρόπο, με σεβασμό και με τρόπο που δεν απειλείται η ασφάλεια, η ακεραιότητα και η αξιοπρέπεια του άλλου.

Διαβάστε το παρακάτω σενάριο για να κατανοήσετε καλύτερα τους πιθανούς τρόπους επικοινωνίας:

Ο Νίκος ήρθε σε αυτό το Γυμνάσιο τους τελευταίους δύο μήνες. Ωστόσο, έγινε φίλος με μια μαθήτρια που τη λένε Κατερίνα. Σήμερα, η αδελφή της, που είναι ένα χρόνο μεγαλύτερη από την Κατερίνα και τον Νίκο, είπε σε όλα τα παιδιά ότι η Κατερίνα είναι λεσβία. Η Κατερίνα είναι πολύ στενοχωρημένη. Τα παιδιά είναι πολύ εχθρικά απέναντί της και την κοροϊδεύουν όταν τη συναντούν μέσα στο σχολείο. Έτσι αποφασίζει να ζητήσει την υποστήριξη του φίλου της του Νίκου. Του λέει ότι θέλει να ξέρει αν αυτός τη συμπαθεί ακόμα και αν θα παραμείνει φίλος της. Τα άλλα παιδιά σταματούν να συναναστρέφονται με τον Νίκο και την Κατερίνα, και λένε στον Νίκο να σταματήσει να κάνει παρέα μαζί της. Χρησιμοποιούν διάφορους υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς σε βάρος της Κατερίνας και τη βρίζουν. Ο Νίκος δεν ξέρει τι να κάνει γιατί έχει μεγαλώσει ακούγοντας κυρίως αρνητικά πράγματα για τους ομοφυλόφιλους ανθρώπους. Τι πρέπει να κάνει ο Νίκος; Ποιον τρόπο συμπεριφοράς πρέπει να επιλέξει;

  • Παθητική αντίδραση: Επικοινωνώ παθητικά σημαίνει να μην εκφράζω τι νιώθω ή να εκφράζομαι τόσο αδύναμα που να μην λαμβάνομαι υπόψη. Αν ο Νίκος συμπεριφερθεί παθητικά (όπως να στέκεται απλώς χωρίς να λέει τίποτα) είναι πιθανό να αισθάνεται πολύ θυμωμένος με όλους/-ες/-α. Η παθητική αντίδραση δεν είναι η καλύτερη επιλογή γιατί επιτρέπει σε άλλα άτομα να παραβιάζουν δικαιώματα δικά σου και άλλων ανθρώπων. Ωστόσο υπάρχουν φορές όπου το να είμαι παθητικό/-ή/-ός μπορεί να αποτελεί την κατάλληλη επιλογή (όπως όταν το άλλο άτομο είναι οπλισμένο ή είναι υπό την επήρεια ουσιών). Είναι σημαντικό να εκτιμάμε πότε μια κατάσταση είναι επικίνδυνη και, αν είναι δυνατό, να επιλέγουμε την αντίδραση που είναι πιο πιθανό να μη θέσει σε κίνδυνο εμάς ή και άλλους.
  • Επιθετική αντίδραση: Επικοινωνώ επιθετικά σημαίνει να ζητώ προσβλητικά αυτό που θέλω και να λέω αυτά που νιώθω με απειλητικό, ειρωνικό και υποτιμητικό τρόπο. Αν ο Νίκος χρησιμοποιήσει προσβλητικές εκφράσεις απέναντι στα άλλα παιδιά ή τα απειλήσει, είναι πιθανό ότι το περιστατικό δε θα λήξει με τα καλύτερα αποτελέσματα (που είναι η υποστήριξη και η κατανόηση της Κατερίνας) και αυτό μπορεί να κάνει την κατάσταση να κλιμακωθεί με βία. Μια επιθετική αντίδραση συνήθως δεν είναι η καλύτερη επιλογή, γιατί μπορεί συχνά να οδηγήσει σε σύγκρουση.
  • Αποφασιστική/κατηγορηματική αντίδραση: Επικοινωνώ αποφασιστικά σημαίνει να ζητώ αυτό που θέλω ή να λέω πώς νιώθω με σεβασμό και ειλικρίνεια ώστε να μην απειλείται η ασφάλεια, η αξιοπρέπεια και η ακεραιότητα του άλλου ατόμου και να μη νιώθει ότι δεν το σέβομαι. Για παράδειγμα Αν o Νίκος απλώς πει, «η Κατερίνα είναι φίλη μου. Είναι ακριβώς το ίδιο άτομο που ήταν πριν μάθουμε ότι είναι λεσβία. Αξίζει τη φιλία μας και την υποστήριξή μας επειδή, είναι καλή φίλη κι άτομο. Το να μισούμε ανθρώπους με βάση τον σεξουαλικό τους προσανατολισμό δεν έχει νόημα, γιατί δεν είναι επιλογή μας, όπως ακριβώς δεν είναι επιλογή μας το χρώμα των ματιών μας ή η οικονομική κατάσταση της οικογένειάς μας. Σας παρακαλώ μη μου ζητάτε να γυρίσω την πλάτη μου σε μια φίλη», αυτή η απάντηση δε δείχνει έλλειψη σεβασμού. Είναι μια θετική στάση απέναντι στα γεγονότα. Ενδεχομένως κι άλλα παιδιά να ξεκινήσουν να εκφράζουν την υποστήριξή τους προς την Κατερίνα και να απαιτούν τη δίκαιη μεταχείριση όλων των ανθρώπων. Αλλά ακόμα κι αν δεν το κάνουν, ο Νίκος μπορεί να είναι περήφανος που υπερασπίστηκε τη φίλη του και εξέφρασε ξεκάθαρα ένα αίτημα. Για όλα αυτά μπορεί να νιώθει αυτοπεποίθηση, σιγουριά και περισσότερη αρμονία με τον εαυτό του.

Σημείωση: Είναι σημαντικό να θυμάστε ότι όταν θέλουμε να μεταδώσουμε ένα μήνυμα πρέπει ο τόνος της φωνής μας να είναι σταθερός και καθαρός και να συνοδεύεται από την κατάλληλη γλώσσα του σώματος, διαφορετικά μπορεί συγχρόνως να ακυρώνουμε ή να αλλοιώνουμε το μήνυμα που θέλουμε να περάσουμε. Με άλλα λόγια, αν η έκφραση του προσώπου μας, ο τόνος της φωνής μας και ή στάση του σώματός μας φανερώνουν αμφιβολία ή εχθρότητα, το μήνυμα δε θα περάσει.